گروه تاریخ شهرستان بروجرد

تأملی در  سؤالات  امتحان نهایی درس تاریخ ایران و جهان (2) خرداد ماه 1388

در سال تحصیلی جاری (88-87) اداره کل سنجش و ارزشیابی تحصیلی وزارت  آموزش و پرورش تعداد 24 سؤال  را  برای درس تاریخ ا یران و جهان (2 ) طراحی کرده است[1]

این سؤالات در همان ساعات اولیه ی امتحان با ا عتراض و نارضایتی برخی از دانش آموزان و معلمان مواجه شد. این نوشتار بر آن است تا با تکیه بر تجارب آموزشی نگارنده و سایر ملاک های سنجش و ارزشیابی تحصیلی، یادداشتی تهیه کند. امید است که برخی از این نکته ها موجب کاسته شدن تعدادی از مشکلات پیش روی گردد.

توجه به ا هداف آموزشی

تعیین اهداف آموزشی کتب درسی ، یکی از مهم ترین اولویت های تدریس و تحصیل است. و مهم ترین اصولی را که بایستی در امتحان مد نظر قرار داد، سنجش اهداف آموزشی است. معلمان معمولاً  اهداف اصلی کتاب را مشخص می کنند وآن را از اهداف جزیی تر که بیشتر جنبه ی توضیحی دارند و گاهی مقدمه یا مؤخره یک هدف اساسی هستند متمایز می گردانند. «اهداف هر درس باید واقع بینانه ،قابل دستیابی و قابل سنجش باشند.»[2]

طراح محترم سؤال به این نکته توجه داشته است و بیشتر  سؤالات  را از مهم ترین اهداف هر درس انتخاب کرده است.

اما برخی  سؤالات  دارای خصوصیت فوق نمی باشند ،به عنوان نمونه سؤال 5 در مورد هدف شورش بزرگ سپاهیان هند با بارم 5 %  نمره است. این سؤال می تواند جزو اهداف جزیی درس هفتم باشد و مطالبی مثل: انقلاب میجی در ژاپن ،اهداف و برنامه های تأسیس کنکره ی ملی هند، چگونگی حفظ سلطه ی انگلیس بر هند و نبردهای چینی ها با استعمارگران اهداف اصلی این درس محسوب می گردند.

سؤال 8 در مورد اصرار استالین برای پیاده کردن قوای دولت های غربی در نرماندی است. به احتمال فراوان مطالبی چون، چگونگی آغاز جنگ جهانی دوم، علل ورود آمریکا به جنگ ، سیاست استالین برای مقابله با حمله ی هیتلر و مسائل مربوط به تأسیس سازمان ملل، اهداف اصلی درس است.

 سؤال 9 که از درس یازدهم (دوران جنگ سرد) طرح شده است، به تهدید پوتین، رئیس جمهور روسیه در برابر طرح چتر دفاعی آمریکا پرداخته است. در حالی که حوادث دوران ریاست جمهوری پوتین مربوط به دوران پس از جنگ سرد است. حوادث دوران جنگ سرد مسائلی چون: بستن قراردادها و پیمان های نظامی و بلوک بندی جهان، طرح مارشال و ترومن، مسئله ی خلع سلاح عمومی ، اوضاع فلسطین ، بحران در جهان کمونیست و فروپاشی شوروی اهداف مهم تر درس هستند.

سؤال 10 مربوط به درس دهم ،در مورد اقدام حاکم بم در  جلوگیری از یورش آقا محمدخان قاجار به شهر است. در حالی که محورهای اصلی این درس: پادشاهی نادر و شراط پذیرش  سلطنت دوران فرمانروایی کریم خان و سیاست خارجی او و علل و چگونگی انقراض زندیه هستند.

 سؤال 15 مربو ط به درس اول است و در آن از نوع حکومتی که جان کالون پیشنهاد کرده است،  سؤال شده است. به نظر می آید  که  ارکان اصلی این درس موضوعاتی مثل مبانی حاکمیت کلیسا در قرون وسطی ،نظرات و اندیشه های مارتین لوتر در مقایسه با جان کالون، نتایج نهضت پروتستان در اورپا، تفاوت شیوه ها و دیدگاه های علمی قرون وسطی با قرون جدید، فیلسوفان قرون جدید و اندیشه های آنها و تحول در شیوه های تاریخ نگاری در قرون جدید می باشند.

 سؤال 24 درباره ی تصمیم امام خمینی در باب انقلاب سفید است و مربوط به درس بیست و دوم می باشد. به نظر می رسد موضوعاتی مثل: اهداف آمریکا برای اجرای اصلاحات در کشورهای تحت نفوذ، موضوع تغییر در لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی و مخالفت امام خمینی با آن، حمله به فیضه توسط عمال رژیم و واکنش امام خمینی به آن و نیز علل و کیفیت قیام 15 خرداد 42 مهم تر و محوری تر از موضوع مورد  سؤال می باشد.

بارم بندی

طراح محترم  سؤال به بارم بندی کتاب هم توجه نداشته است،زیرا براساس  بارم بندی  سؤالات  کتاب های درس تاریخ، نمره ای که به هر درس اختصاص یافته است مشخص گردیده است . ولی طراح محترم از درس چهارم و پنجم که بایستی 1 نمره طرح می کرد ،سؤالی نداده است. در حالی که از درس دوازدهم 2 نمره ( سؤالات  17 و 18 ) طرح کرده است . طبق بارم بندی در دو درس دوازدهم و سیزدهم مجموعاً  5/1 نمره دارند.

از درس های هیجدهم و نوزدهم که می بایستی 2 نمره طرح شود 3 نمره ( در سؤال های 19، 21 ، 12 و 13 ) آورده است.

از درس های بیست و دوم و بیست و سوم که بارم آن 2 نمره تعیین شده است  5/2 نمره ( در سؤال های 24 و 2 قسمت الف و ب ) طرح کرده است.

از درس بیست و چهارم  سؤال نداده است در حالی که طبق بارم بندی می بایستی از درس بیست و چهارم و بیست و پنجم 5/1 نمره اختصاص یابد. (در  سؤال 2  قسمت پ و ت  1 نمره بارم مربوط به درس بیست و پنجم آورده است) .

تفاوت بارم با مفهوم سؤال

صورت برخی سؤالات نسبت به جواب (بارم) آن مبهم است.

در سؤال 5 کاربرد کلمه ی اهداف شبه انگیز است، بایستی از مفرد کلمه یعنی هدف استفاده می شد. در متن کتاب درسی صفحه 66 کلمه ی هدف بکار رفته است .  سؤال 17 در مورد چگونگی شکست سپاه  صفوی از عثمانی ها که 5 % نمره تعیین شده است دارای ابهام است زیرا پاسخ آن تشریحی است و بیش از سه سطر است. اگر دانش آموز قسمتی را بنویسد تکلیف نمره مشخص نیست  سؤال 22 در مورد نقش های ایل قاجار در دوره ی شاه اسماعیل صفوی است. ولی بارم  همین سؤال حوادث پس از شاه اسماعیل را نمره گذاری کرده است و یا در بارم  سؤال 24 که مربوط به تصمیم و اقدام امام خمینی در مورد طرح انقلاب سفید است. نیم نمره به اقدامات علماء اختصاص داده شده است که ربطی به صورت  سؤال ندارد.

ملاک های فنی سؤال

براساس توصیه های اساتید علوم تربیتی، بهتر است بر، سؤالات از نوع صحیح –غلط شروع شوند. ولی ا ین  سؤالات  با نوع جای خالی شروع شده است.

همچنین گفته شده است اگر سؤالی به صورت جای خالی طرح می شود بهتر است به تعداد دو برابر سؤالات کلمه داده شود، تا دانش  آموز از بین آنها کلمه ای را در جای خالی قرار دهد.[3]

طراح محترم از نوع چهار گزینه ای (تستی)سؤالی نداده است.

استفاده از این نوع سؤالات علاوه بر اینکه انواع سؤالات را غنا می بخشند، باعث آشنایی دانش آموز با نمونه هایی  از  سؤالات  کنکور می شود.

شاید بهتر باشد برای طرح  سؤالات  درسی مثل تاریخ ، ترتیب تاریخی که در حقیقت ترتیب دروس این کتاب نیز می باشد، رعایت شود. طراح محترم  سؤالات  را از درس ششم شروع کرده دومین سؤال او مربوط به درس پانزدهم و بلافاصله از درس بیست و سوم و بیست و پنجم طرح سؤال کرده است. و به همین ترتیب سؤال  درس  اول کتاب را در ردیف سؤال 15 قرار داده است.

حیطه های شناختی

یکی از مهم ترین موضوعاتی که در نظام آموزش و پرورش و تدریس بر آن تأکید می شود ، حیطه های شناختی است . به ویژه حیطه هایی که به نظریه بلوم مشهورند و به ترتیب عبارتند از 1. دانش 2. فهم 3. کاربرد 4. تحلیل 5. ترکیب 6. ارزشیابی [4]

در مدارس بر رعایت حیطه های شناختی تأکید می شود و فرمی در اختیار گروههای آموزشی قرار داده شده است که براساس آن رعایت حیطه های شناختی  بخش زیادی از امتیازات سؤالات امتحانی را به خود اختصاص داده است.

به عقیده نگارنده، طراح محترم این موضوع را به طور کامل مورد توجه قرار نداده است.

چنین به نظر می آید که بیش تر سؤالات  در حیطه ی دانش (حافظه) طرح شده اند و بقیه حداکثر در حیطه ی فهم (درک) قرار می گیرند. و سؤال در حیطه های کاربرد و سایر سطوح بالاتر مطرح نشده است.

البته می توان مدعی شد که  سؤال 22 در مورد نقش های ایل قاجار در آغاز تشکیل دولت صفویه به حیطه ی کاربرد اختصاص دارد اما در این نوشتار اشکالات این سؤال بیان شد.

مورد دیگری  که برجستگی آن در این سؤالات هویدا است، این است که از صفحات آخر هر درس سؤالات نسبتاً  زیادی طرح شده است . گویی طراح محترم، سؤال مهمی را در متن درس نیافته و در آخرین صفحه و گاهی آخرین جمله درس  از سر ناچاری سؤالی را طرح کرده است.

به عنوان نمونه سؤال 1 قسمت ب سؤال 3 قسمت ت ، سؤال 9 و 10 و 19 و 20 و 23 مربوط به آخر هر درس و گاهی آخرین جملات در س است.

کلام آخر

هدف این نوشتار خرده گیری بر همکاران محترم نیست بلکه توجه دادن به برخی موضوعات است که گر چه در نظر اول کم اهمیت  به چشم می آیند ، امادر فرآیند یک موضوع کلی بسیار مؤثر و مهم اند. همه می دانیم که اگر در نحوه و چگونگی سؤال  دقت نشود، ممکن است، آنچه آزمایش می شود، درصد کمی از دانسته های فراگیر را در دایره ی خود داشته باشد.

هدف امتحان این نیست که بسنجیم فراگیران چه چیزی را بلد نیستند، بلکه هدف این است که دریابیم چه چیزی را می دانند.

امتحان می تواند وسیله ای برای کمک به پیشرفت  شاگرد باشد زیرا معمولاًٌ سؤالات امتحانی و جواب آنها در خاطره و  حافظه ی فراگیران دوام زیادی دارد.

بر این اساس «پرسش امتحان کتبی نبایستی دانش آموز را غافلگیر  کند، مطلب بی اهمیتی که در گوشه یا حاشیه ی یکی از صفحات کتاب به آن اشاره شده است برای سؤال مناسب نیست.»[5]ناگفته پیداست که برگزاری یک امتحان خوب می تواند برای ایجاد آرامش و امنیت در جامعه ی نوجوان کشور مؤثر باشد.

برگزاری دوره های ضمن خدمت با عناوینی شبیه .آشنایی با سنجش و اندازه گیری تحصیلی و روش های طرح سؤال می تواند از راهکارهای مفید باشد.

همچنین دریافت نظرات ، پیشنهادات و انتقادات از سراسر کشور بویژه  در مور امتحانات نهایی بوسیله ی ارگان های مربوط مثل اداره کل سنجش و ارزشیابی تحصیلی ، یک ضرورت است.

        والسلام

   فیروز آزادی دبیر درس تاریخ

       دبیرستان های بروجرد